Şokolad Kistası Xəstəliyinin Diaqnozu Necə Qoyulur?

Xəstəliklərin düzgün müalicəsini etmək üçün ən mühüm məqamlardan biri diaqnozun mütləq düzgün qoyulmasıdır. Məsələn, xəstənin qasıq nahiyəsindəki ağrı şokolad kistasından qaynaqlana bildiyi kimi, xroniki iltihabi bir vəziyyətdən, adenomiozdan (uşaqlığın daxili təbəqəsi olan endometriumun uşaqlığın əzələ təbəqəsinin içinə doğru yerləşməsi nəticəsində meydana gələn bir xəstəlikdir) və ya bağırsaqlarda keçirilmiş əməliyyatlara bağlı bitişmələrdən də qaynaqlana bilər.

Endometrioz ilə əlaqədar bütün Podcast yazılarımızı dinləmək üçün, Spotify hesabımızı izləməyi unutmayın.

Əlbəttə hər birinin müalicəsi də digərindən fərqlidir. Şokolad kistası xəstəliyinin diaqnozu üçün aşağıdakı mərhələlər tez-tez həyata keçirilir. Endometriozun diaqnozu üçün həkiminiz bədəninizdə anormal dəyişikliklər olub-olmadığını yoxlayır, şikayətlərinizi soruşur və daha sonra ginekoloji müayinə edir. Ancaq daha irəli testlər edilmədən düzgün nəticə alınması çox çətindir. Bunlardan sıra ilə danışacağıq.

Ətraflı tibbi tarixçə:

Başlanğıcda mütləq ətraflı bir tarixçə götürülür. Simptomlarınız-şikayətləriniz və ailə tarixçəniz ətraflı şəkildə sorğulanır. Şokolad kistası xəstəliyində tez-tez rast gəlinən simptomlar xəstə bildirməsə də həkim tərəfindən sorğulanmalıdır.

Ginekoloji müayinə:

Xəstənin vaginasını, uşaqlığını, serviksini (uşaqlıq boynunu), sidik kisəsini və rektumunu yoxlamaq üçün edilir. Həkim orqanların formasında, böyüklüyündə və rəngində dəyişiklik olub-olmadığını və ya hər hansı bir kütlənin mövcud olub-olmadığını (xüsusilə yumurtalıqlarda) yoxlayır. Xəstənin vaginası və uşaqlıq boynu “spekulum” ilə yoxlanılır. Xüsusilə uşaqlıq boynunun arxasında dərin infiltrativ endometriozda (DİE) görünə bilən nodulların olub-olmadığı araşdırılır. Bu nodullar bəzən vagina divarını da tutur və müayinədə vagina divarında qara-mavi zədə şəklində görünə bilər. DİE olduqda rektum (nəcisin ən son toplandığı bağırsaq bölümü) tutulması olub-olmadığı xüsusilə incələnir. Həmçinin yenə müayinədə DİE-də tez-tez tutula bilən vagina, serviksin arxası – sakrouterin bağlar və/və ya rektum üzərində ağrılı tetik nöqtənin olub-olmadığı araşdırılır. Xəstənin ağrısı varsa ‘’ağrı xəritəsi’’ çıxarılır. Ağrı xəritəsinə görə tutulmuş yerlər haqqında mühüm məlumat əldə edilmiş olur. Ağrılı nöqtə varsa müalicə planı mütləq bu zədəni əhatə edəcək şəkildə qurulur. Bu zədələr təəssüf ki, əvvəlcədən müəyyən edilməsə, əməliyyatda götürülməyə bilər və nəticədə müalicə uğursuzluğuna səbəb ola bilər. Deməli, müayinənin endometrioz sahəsində təcrübəli bir həkim tərəfindən edilməsi son dərəcə mühümdür.

Ultrasonoqrafiya (USM):

((Transvaginal USM / Transrektal USM)

Xalq arasında ‘’ultrasəs’’ olaraq tanınan təsvir üsulunda yüksək tezlikli səs dalğalarından istifadə edilərək çanaq nahiyəsindəki (çanaq sümüyünün içərisi) ginekoloji orqanlar araşdırılır. Bu testdə həkim vaginal yolla və ya xəstənin heç cinsi əlaqəsi olmamışsa rektal yolla ginekoloji orqanları incələyir. Xüsusilə çanaqdakı overlər, uterus və vagina incələnsə də, rektum, sidik yolları, mesane (sidik kisəsi) müayinəyə daxil edilir. Rektovaginal nahiyədə nodulun olub-olmadığı mütləq araşdırılır. Bəzən bu nodullar üçün eyni seansda həm transvaginal, həm də transrektal USM edilə bilər. Bu incələmədə xəstə heç bir şüalanma almır. Prosedur asandır və təkrarlana bilən bir müayinə üsuludur.

Ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri dərhal ginekoloji müayinə ilə birlikdə edilə bilməsidir. Şokolad kistası haqqında təcrübəli bir həkim çox sayda təsvir üsuluna ehtiyac duymadan, müayinə ilə birlikdə etdiyi ultrasonoqrafiya ilə diaqnozu tam qoya bilər və müalicə planlamasını apara bilər. Mühüm problemlərdən biri, çox sayda həkimin şokolad kistası xəstəliyi diaqnozu üçün USM-də yalnız yumurtalıqlara diqqət yetirməsidir. Yumurtalıqlarda şokolad kistası yoxsa bu xəstəlik yada düşməyə bilir. Yumurtalıqlarda şokolad kistasının olmaması şokolad kistası xəstəliyinin olmadığı mənasına gəlmir. Deməli, düzgün diaqnoz və qiymətləndirmə üçün həkimin təcrübəsi çox mühümdür.

Maqnit rezonans təsvir (MRT):

Yalnız yumurtalıqlarla məhdudlaşmayan xəstəlikdə, qonşu orqanın tutulmasından (xüsusilə bağırsaqlar) şübhələnilən hallarda (dərin infiltrativ endometrioz), aydın ultrasonoqrafiya ilə ayırd edilə bilməyən hallarda (xərçəng?) MRT-dən istifadə olunur. MRT ilə əlaqədar mühüm məqamlardan biri, MRT-ni şərh edəcək radioloq mütəxəssisin bu sahədə mütləq təcrübəli olması və ginekoloqla əlaqədə olmasıdır. Yəni ginekoloq yalnız MRT hesabatına görə müalicə planlaşdırarsa səhv etmə ehtimalı artır. Çox yaxşı aparılan ultrasonoqrafiya sayəsində bu gün MRT gündəlik praktikada olduqca məhdud istifadə olunur.

Rektoskopiya (EUS):

Dərin infiltrativ endometriozda, xüsusilə bağırsaq (rektum) tutulmasında bağırsaq divarının nə qədər tutulduğunu, xüsusilə də bağırsaq selikli qişasının tutulub-tutulmadığını, nəcis keçidində bir daralma olub-olmadığını anlamaq üçün seçilmiş hallarda edilə bilir. Bu prosedurda endoskopik müdaxilə zamanı xüsusi cihazlarla – EUS (alətin ucunda ultrasəs də olan) qiymətləndirmə aparıla bilir. Bağırsaq tutulması olan xəstələrdə bu prosedur cərrahi müalicənin planlaşdırılması üçün son dərəcə mühümdür.

İntravenoz piyeloqrafiya (İVP), kompüter (KT) uroqrafiya, maqnit rezonans (MRT) uroqrafiya:

Damar içinə dərman inyeksiyasından sonra müəyyən zaman aralıqları ilə seriyalı qrafiyaların çəkilməsi ilə böyrək funksiyalarının, toplayıcı sistemlərinin və bütün sidik sisteminin təsvir edilməsi məqsədinə yönəlik aparılan müayinədir. Xüsusilə böyrəkdən sidik kisəsinə sidiyi daşıyan borucuqların şokolad kistası səbəbindən təzyiqə məruz qaldığı, daraldığı hallarda edilir. Daha əvvəllər İVP daha geniş şəkildə aparılırdı, bu gün isə KT və ya MRT uroqrafiya daha geniş yayılmışdır; damar içinə verilən maddə sidik yollarını boyayaraq xaricə atılmış olur. Böyrək funksiyası itkisindən şübhələnilən hallarda sintiqrafiya etmək lazım gələ bilər.

CA125 testi:

Bu test qanda CA125 olaraq tanınan, bəzi ginekoloji xərçənglərdəki (yumurtalıq, uşaqlıq xərçəngi) şişlərin göstəricisi olan, ancaq eyni zamanda endometrioza sahib olan qadınların da qanında mövcud olan bir zülalın səviyyəsini yoxlayır. Ancaq CA125 səviyyələri hamiləlik, menstruasiya (aybaşı dövrü) və başqa ginekoloji xəstəlik və ya xərçənglər səbəbindən də yüksək ola bilir. Bu gün şokolad kistasının müalicəsi ilə əlaqədar həm milli, həm də beynəlxalq  müalicə təlimatları onun rutin olaraq yoxlanılmasını məsləhət görmür.

HE-4 testi (Human Epididymis Protein 4: HE4):

Bu zülal xüsusilə yumurtalıqlardakı kompleks kütlələrin sadə kistik quruluşlardan (şokolad kistası daxil olmaqla) ayırd edilməsində istifadə olunur. Şokolad kistasında normal (aşağı) səviyyədə olduğu halda, yumurtalıq və uşaqlıq xərçəngində yüksələ bilir. Qandan aybaşının hər hansı bir dövründə yoxlanıla bilməsi də mühüm bir üstünlükdür.

Yumurtalıq rezervi testləri:

Uşaq istəyi olanlarda, iki tərəfli şokolad kistası olanlarda və ya təkrarlanan endometrioz cərrahiyyəsi keçirənlərdə əməliyyatdan əvvəl yumurtalıqların vəziyyətini öyrənmək son dərəcə mühümdür. Yumurtalıq rezervi çox aşağı olan xəstələrdə cərrahi müalicədən əvvəl sonsuzluq müalicəsi və ya yumurta və ya embrionun dondurulmasından sonraya müalicəni saxlamaq məsləhət görülə bilər.

Laparoskopiya:

Endometriozun dəqiq diaqnozu laparoskopik olaraq zədələrin görülməsi və bu zədələrdən götürülən toxuma nümunələrinin patoloji cəhətdən incələnməsi ilə qoyulur. Eyni seansda həm xəstəliyin mövcudluğu, yayılması (mərhələsi) qiymətləndirilir, həm də toxuma nümunəsi sayəsində dəqiq diaqnoz qoyulur. Lakin bu gün yalnız xəstəliyin diaqnozunu qoymaq üçün laparoskopiya (diaqnostik laparoskopiya) edilmir. Cərrahi müalicə də ediləcəksə laparoskopiya edilir.