Endometrioz

Endometrioz və ya daha çox tanınan adı ilə şokolad kistası qadınlarda kifayət qədər tez-tez rast gəlinən və ciddi əlamətləri ilə həyat keyfiyyətinə mənfi təsir göstərən sağlamlıq problemidir. Diaqnozu çətin olan və dünya miqyasında aparılan araşdırmalarda başlanğıcından sonra orta diaqnoz müddətinin təxminən 7 il olduğu bilinən bu problem mütləq izlənilməli və müalicə edilməlidir. Endometrioz haqqında maraq doğuran bütün sualların cavabları ilə birlikdə endometrioz müalicə üsulları, endometrioz növləri, endometrioz əlamətləri kimi mütləq bilməli olduğunuz məlumatları yazımızda tapa bilərsiniz.

Endometrioz uşaqlığın daxilini təşkil edən və endometrium adlanan toxumanın bu nahiyədən kənarda yerləşməsi vəziyyəti kimi təyin oluna bilər. Endometrioz xroniki ağrı ilə səciyyələnən sağlamlıq problemidir. Bu sağlamlıq problemi “Şokolad kistası” da adlandırılır və düşünüldüyündən çox daha yayğındır. Əsasən yumurtalıqlarda, uşaqlıq borularında, uşaqlıq və yumurtalıq ətrafındakı toxumalarda rast gəlinən endometrioza nadir hallarda bədənin başqa nöqtələrində də rast gəlmək mümkündür.

Endometriozun geniş yayılmış şəkildə rast gəlindiyi yerlər

Lakin bu nahiyələrlə yanaşı uşaqlıq yolunda, serviksdə, uşaqlıq boynunda, bağırsaqda, düz bağırsaqda və sidik kisəsində də endometriozun rast gəlinmə ehtimalı vardır. Bu nöqtələrdə rast gəlinən endometrioz adətən cərrahi əməliyyat zamanı açılan kəsiyə yerləşən endometrial hüceyrələrdən qaynaqlanır və bu cür endometrioz “çapıq endometriozu” adlandırılır. Nadir hallarda ağciyər, beyin, dəri, göz kimi ekstrapelvik nahiyələrdə də endometrioza rast gəlinir. Bu nahiyələrdə çox daha az olmaqla yanaşı yenə də rast gəlinə biləcəyi ehtimalının olduğunu demək mümkündür.

Endometriozun səbəbi tam olaraq bilinmir, lakin bu vəziyyətə səbəb ola biləcək bir neçə fərqli hal barədə nəzəriyyələr mövcuddur.

Bir çox sağlamlıq probleminin əsasında genetik amillərin dayandığı bilinir. Ailə tarixçəsində şokolad kistası olan şəxslərdə şokolad kistasına rast gəlindiyi düşünülür. Bundan əlavə bəzi etnik qruplarda da şokolad kistasına daha çox rast gəlindiyi müşahidə edilmişdir. Aparılan araşdırmalarda ağdərili qadınlarda qaradərili qadınlara nisbətən endometriozun rast gəlinmə tezliyinin daha yüksək olduğu görülmüşdür. Asiyalı qadınlar isə endometriozun ən tez-tez müşahidə edildiyi qrup kimi təsvir olunduğu halda, Hispanik qadınlarda endometrioza rast gəlinmə ehtimalı olduqca azdır. Lakin aparılan bu araşdırmalarda ətraf mühit amillərinin, qadınların müntəzəm ginekoloji müayinədən keçmə tezliyi kimi amillərin nəticələrdə dəyişikliyə səbəb ola biləcəyi də nəzərə alınmalıdır. (1) (2)

Retroqrad menstruasiyada endometrial hüceyrələrin yer aldığı aybaşı qanaxması bədəndən xaric olunmaq əvəzinə uşaqlıq borularını izləyir və çanaq boşluğuna axır. Bu, hər dövrdə çanaq boşluğuna axan endometrial hüceyrələrin artmasına, qalınlaşmasına və qanaxmağa davam edərək çanaq divarına yapışmasına səbəb olur. Bu vəziyyət endometriozun ən geniş yayılmış səbəbi kimi qəbul edilir. (3)

Endometrioz niyə yaranır?

Qarın daxili pərdəsini örtən və periton adlanan hüceyrələrin endometrial hüceyrələrə çevrilməsi nəticəsində endometrioz üzə çıxa bilir. Bu hüceyrələrin çevrilməsində hormonların və immun sisteminin təsirinin olduğu düşünülür.

Estrogen hormonu xüsusilə yeniyetməlik dövründə intensiv ifraz olunur və bu dövrdə yeni inkişaf edən hüceyrələrin endometrial hüceyrələrə çevrilməsinə səbəb ola bilər. Bu çevrilmənin sonunda endometrioz üzə çıxa bilər.

Sezar kəsiyi və ya normal doğuş zamanı aparılan epiziotomiya (körpənin başının rahat çıxması üçün edilən kəsik) nəticəsində endometrial hüceyrələrin əməliyyat üçün edilən kəsik yerinə yerləşib bu nahiyədə böyüməsi ilə endometrioz üzə çıxa bilər. Pasiyentin tipik şikayəti menstruasiya zamanı zədənin olduğu yerdə ağrılı, şişkin kütlənin olmasıdır. Başlanğıcda zədə çox kiçik ikən diaqnoz gecikərsə, zədə getdikcə böyüyür.

Endometrial hüceyrələr qan və limfa damarları ilə bədənin fərqli nöqtələrinə daşına bilər. Bu vəziyyət çox geniş yayılmasa da baş verə bilər və nadir hallarda reproduktiv sistemdən kənarda endometrioza rast gəlinməsinə səbəb olur.

İmmun sistemində baş verə biləcək bir problemə bağlı olaraq uşaqlıqdan kənarda böyüyən endometrial toxumanın immun sistemi hüceyrələri tərəfindən tanınmaması və məhv edilməməsi ilə endometrioz baş verə bilər.

Endometriozun inkişafına təsir edən bəzi risk amilləri də mövcuddur.

Endometrioz olduqca yayğın rast gəlinən sağlamlıq problemidir. Şokolad kistasının reproduktiv yaşdakı qadınlarda rast gəlinmə tezliyinin 10-15 faiz aralığında olduğunu demək mümkündür. Endometrioz problemi olan qadınların təxminən 60-70 faizində ciddi çanaq ağrısı probleminin olduğu görülür. Bu ağrı həyat keyfiyyətinin aşağı düşməsinə səbəb olacaq qədər güclüdür. Erkən dövrdə diaqnoz və müalicənin vacib olduğu endometrioz yeniyetməlik dövründə aşkarlandığı təqdirdə irəliləməsi çox daha asan qarşısı alına bilən və şəxsin həyat keyfiyyətini aşağı salmadan müdaxilə oluna bilən sağlamlıq problemidir. Lakin aparılan araşdırmalar inkişaf etmiş ölkələrdə belə endometrioz diaqnozunun qadınlarda təxminən 7 il gecikdiyini göstərmişdir. Endometrioz adətən 30 və 40 yaşlarında aparılan müayinələrdə üzə çıxır. Erkən dövrdə və müntəzəm ginekoloji müayinə bu xəstəliyin diaqnozu baxımından çox vacibdir. Aparılan araşdırmalara görə qadın mənşəli sonsuzluq söhbəti gedərkən qadınların 38 faizində endometriozun olduğu görülmüşdür. (4)(5)

Endometrioz bədəndə yerləşdiyi nahiyələrə görə fərqli növlərə ayrılır. Kistaların sıxlığının artması xərçəngə bənzədilə bilir. Əvvəlcə bədənin bir nahiyəsində olduğu halda sonradan digər orqanlarda da rast gəlinə bilir. Lakin endometrioz xərçəng kimi böyümür. Xəstəlik yerləşdiyi nahiyəyə görə peritoneal endometrioz, endometrioma, dərin endometrioz və qarın divarı endometriozu kimi təsnif oluna bilər.

Eyni zamanda ən geniş yayılmış növdür. Bu növdə zədələr çanaq boşluğunun daxili səthlərini örtən nazik təbəqə kimi olan peritonda baş verir.

Daha az rast gəlinən bu növdə yumurtalıqlarda baş verən endometrioz endometrioma əmələ gətirir. Endometrioma endometrioz olan nahiyələrin divarlarında baş verən kistadır. Bu kistanın daxili qanla doludur və adətən rənginə görə şokolad kistası kimi tanınır. Endometrioma olan bir çox pasiyentdə tez-tez peritoneal endometrioza və dərin endometrioza da rast gəlinir.

Bu növdə endometrial toxuma çanaq boşluğunun daxilindəki və ya xaricindəki orqanlarda rast gəlinir. Bunların arasında yoğun bağırsaq (xüsusilə yoğun bağırsağın son hissəsi; düz bağırsaq), appendiks, sidik kisəsi və sidik axarı (böyrəkdən sidiyi sidik kisəsinə ötürən borular) kimi orqanlar zədələnir. Bu pasiyentlərdə tez-tez qarındaxili yapışmalar olsa da, bəzən bir çox çapıq toxuması orqanlarla birləşərək nahiyədə tamamilə yapışa bilir. Bu vəziyyət frozen pelvis (donmuş çanaq) adlanır. Lakin bu vəziyyətə endometrioz pasiyentlərinin yalnız 1-5 faizində rast gəlinir.

Nadir hallarda endometrial toxuma qarın divarında böyüyür. Hüceyrələr sezar kəsiyi ilə doğuş kimi cərrahi bir kəsik vasitəsilə bu nahiyəyə yerləşə bilir.

Endometriozun ən geniş yayılmış əlaməti, yəni birincili simptomu güclü çanaq ağrısıdır. Çanaq ağrısının aybaşı dövrlərində baş verməsi qadınların bu şübhədən uzaqlaşmasına səbəb olur. Aybaşı dövründə yaşanan ağrılar normal sayıldığı üçün adətən nəzərə alınmır və aybaşı dövrü ağrıları endometriozla əlaqələndirilmir. Bir çox qadının anasında, böyük bacısında və ya bacısında da aybaşı dövrlərinin çox ağrılı keçməsi bu ağrıların normal qəbul edilməsinə səbəb olur. Lakin aybaşı dövründə yaşanan çanaq ağrısı və sancılar endometriozun xəbərçisidir və nəzərə alınmaları vacibdir.

Endometriozun əlamətləri hansılardır?

Geniş yayılmış şəkildə bilinən endometrioz əlamətləri bunlardır;

Ağrılı aybaşı dövrü (dismenoreya): Aybaşı dövründən bir neçə gün əvvəl çanaq nahiyəsində başlayan ağrı və sancı aybaşı dövrünün hamısında davam edə bilər. Çanaq nahiyəsindəki ağrı və sancılara əlavə olaraq bel və qarın nahiyəsində də ağrı yarana bilər.

Cinsi əlaqə zamanı ağrı (disparuniya): Endometrioz problemi olan qadınlarda cinsi əlaqə zamanı ağrı və zaman-zaman qanaxma ola bilir.

Defekasiya zamanı ağrı (disxeziya): Xüsusilə menstruasiya zamanı defekasiya edərkən ağrı olursa, yenə endometrioz ağla gəlməlidir. Digər vacib məlumat isə budur: əgər pasiyentdə dismenoreya, disparuniya və disxeziya varsa, 90 faizdən yuxarı dərin endometrioz olma riski mövcuddur. Buna 3 D əlaməti deyilir.

Sidik ifrazı zamanı ağrı: Xüsusilə aybaşı dövründə özünü göstərən bu simptom sidik ifrazı zamanı ağrının hiss olunması ilə səciyyələnir. Bu simptoma əlavə olaraq qəbizlik və bağırsaq hərəkətlərində də ağrı yarana bilər.

Həddindən artıq qanaxma: Aybaşı dövrünün güclü keçməsi normal deyil. Güclü aybaşı dövrləri endometrioz əlaməti ola bilər. Bundan əlavə dövrlərarası qanaxmalar və ya ləkələnmələr də endometriozun əlaməti kimi qəbul edilir.

Sonsuzluq: Endometrioz qadın mənşəli sonsuzluğun ən geniş yayılmış səbəblərindən biridir. Aparılan araşdırmalarda sonsuz qadınların 25-50 faizində endometriozun olduğu görülmüşdür. Endometrioz diaqnozu olan qadınların da 30-50 faizi sonsuzdur. (6)

Ən tez-tez rast gəlinən ginekoloji xəstəliklərdən biri olan endometrioz eyni zamanda sonsuzluğa da səbəb olur. Endometriozu olan qadınlar hamilə qala bilir, lakin bu bəzən daha çətin və gec ola bilir. 30 və ya 40 yaşlarında olan hər 5 pasiyentdən 2-si doğuş qabiliyyətini itirir. Uşaqlığın daxilində böyüməli olan toxumanın uşaqlıqdan kənarda böyüməsi ağrılı prosesə səbəb ola bilir. Bundan əlavə bu quruluşlar uşaqlıq borularında və ya yumurtalıqlarda da yarana bilir. Endometrioz müalicəsi ilə hamiləlik şansı artırıla bilir. Endometrioz xoşxassəli kistalardır. Lakin reproduktiv orqanlarda rast gəlinməsi ilə birlikdə hamilə qalma ehtimalı da azalır. Endometrial toxumanın yumurtalıqların ətrafını əhatə etməsi yumurtaların qarşısını alır. Bundan əlavə toxuma spermanın uşaqlıq borularına daxil olmasının da qarşısını alır. Endometrioz mayalanmış yumurtanın borulardan uşaqlığın içinə düşməsinə mane olaraq da sonsuzluğa səbəb ola bilir.

Endometriozun bütün bu sadalananlardan başqa da bəzi təsirləri mövcuddur. Sağlam bir şəxsdə mayalanmış yumurta uşaqlığın divarına yapışır. Lakin endometriozun uşaqlığı tutan forması olan adenomiozda bu divarın toxuması da zədələnir və mayalanmış yumurtanın uşaqlığın ən daxili qatına yerləşməsi pozula bilir. Bu səbəbdən endometriozu olan qadınların hamilə qalma şansı azalır.

Endometrioz xərçənglə tez-tez qarışdırılan xəstəlikdir. Bəzi araşdırmalar endometriozun riski artırdığına işarə etsə də, bu tədqiqatların sayı olduqca azdır. Yumurtalıq xərçəngi riski 45 yaşdan sonra bir qədər artır. Bu göstərici 45 yaşdan sonra 1,35 faizdən 1,85 faizə qalxır. Aparılan araşdırmalarda genetik meylin də endometriozun xərçəng riskinə töhfə verdiyi görülməmişdir. Yumurtalıq xərçənginin çox nadir növləri olan seroz yumurtalıq xərçəngi və endometrioid yumurtalıq xərçənginə endometriozu olan qadınlarda daha çox rast gəlinir.

Endometrioz şübhəsinə sahib olmaqla bu xəstəlik barədə tam diaqnoz almaq eyni vəziyyət deyil. Endometrioz şübhəsi yarada biləcək hallar bu xəstəliyin geniş yayılmış əlamətləri kimi göstərilən simptomların uzunmüddətli yaşanması ilə üzə çıxır. Əgər aybaşı dövründə ciddi çanaq ağrısı baş verirsə, menstrual dövrlər 27 gündən qısa və/və ya aybaşı dövrü 7 gündən uzundursa, endometrioz şübhəsi ilə mütəxəssisə müraciət edilməlidir. Endometrioz, yəni şokolad kistası olduqca yayğın rast gəlinən sağlamlıq problemi olduğu üçün müntəzəm ginekoloji müayinə olduqca vacibdir. Qadınlar ilk menstrual dövrlərindən etibarən və ya ən gec 18 yaşdan etibarən, cinsi cəhətdən aktiv olub-olmamalarından asılı olmayaraq ginekoloji müayinədən keçməlidirlər.

Endometrioz və ya şokolad kistası şübhəsi ilə həkimə müraciət edildiyi zaman ilk növbədə bu şübhəyə səbəb olan əlamətlərin nə vaxt və necə üzə çıxdığı həkimə ətraflı şəkildə çatdırılmalıdır. Pasiyentin anamnezi dinlənildikdən sonra pasiyent müayinə olunur. Sonra isə fərqli diaqnostika üsullarından istifadə edilərək endometrioz şübhəsi araşdırılmalı və diaqnoz qoyulmalıdır.

Çanaq müayinəsi: Çanaq müayinəsində reproduktiv orqanlardakı kistaların və ya uşaqlığın arxasındakı anormallıqların palpasiya olunması, yəni əllə müayinə edilməsi aparılır. Lakin bu müayinə kistaya səbəb olmayacaq ölçüdəki endometrioz sahələrinin hiss olunmasına imkan vermir. Əgər pasiyentin anamnezi və fiziki müayinənin sonunda endometrioz şübhəsi yaranarsa, fərqli müayinə üsullarına müraciət edilməlidir.

Ultrasəs: Görüntüləmə aparmaq üçün yüksək tezlikli səs dalğalarından istifadə edilən ultrasəs ilə endometrioz müayinəsi aparıla bilər. Ultrasəs şəxsin vəziyyətinə görə qarından və ya uşaqlıq yolundan aparıla bilər. Hər iki tip ultrasəs reproduktiv orqanların aydın görüntülərinin əldə edilməsi baxımından effektivdir. Lakin ultrasəs nəticəsində endometrioz diaqnozunun dəqiq qoyula bilməsi üçün təcrübəli həkimin törəmələri qiymətləndirməsi lazımdır. Fiziki müayinədə olduğu kimi endometrioz sahələri ultrasəs ilə görüntülənməyə bilər.

MRT: Maqnit rezonans görüntüləmə kimi də tanınan MRT ilə insan bədənindəki orqanların və toxumaların çox ətraflı görüntüləri əldə edilə bilər. Maqnit sahəsi və radio dalğası ilə əldə edilən görüntülərlə endometrioz diaqnozu dəqiq şəkildə qoyula bilər. Bundan əlavə MRT ilə şəxsin əməliyyata ehtiyacı olduğu halda ətraflı cərrahi planlaşdırma aparmağa kömək edəcək məlumatların toplanması da mümkün olur.

Laparoskopiya: Bəzi hallarda endometrioz diaqnozu üçün uşaqlıqdan kənarda endometrial toxumanın axtarılması lazım gəlir. Bu vəziyyətdə aparılmalı olan prosedur laparoskopiyadır. Ümumi anesteziya altında aparılan bu prosedurda göbək nahiyəsində kiçik bir kəsik açılır və laparoskop adlanan görüntüləmə cihazı ilə qarnın daxili nəzərdən keçirilir. Laparoskopiya ilə endometrial toxumanın yeri və ölçüsü barədə məlumat alınır, lazım gəldiyi halda isə tapılan toxumalardan biopsiya üçün nümunə götürülə bilər. Bəzi hallarda laparoskopiya ilə eyni zamanda şokolad kistalarına müdaxilə edilməsi də mümkün ola bilər. Bu gün yalnız diaqnoz məqsədi ilə istifadəsi son dərəcə nadirdir. Tez-tez müalicə məqsədi ilə və ya daha az hallarda differensial diaqnoz üçün istifadə olunur.

Endometrioz müalicəsi üçün əməliyyat olmaq həmişə ən yaxşı və ya ilk sırada seçiləcək həll yolu olmaya bilər. Cərrahiyyənin mümkün risklərini də mütləq qarşılıqlı müzakirə etmək lazımdır. Cərrahi müalicə seçilibsə, bir dəfəyə ən yaxşı cərrahiyyənin aparılması lazımdır. Təkrarlanan cərrahiyyələrdən sonra çox təcrübəli endometrioz cərrahı əməliyyatı həyata keçirsə belə, əməliyyatın çox daha çətin keçməsi təəccüblü olmaz. Dərman müalicəsi kimi alternativ üsullarla kistaların stabil (sabit) hala gəlməsi və ya kiçildilməsi mümkün ola bilər. Şokolad kistası problemi olan şəxslər adətən bu problemin müalicəsi ilə birlikdə doğuş qabiliyyətlərini itirəcəklərini düşünsələr də, histerektomiya, yəni uşaqlığın tamamilə çıxarılması (yumurtalıqlarla birlikdə) çox ağır hallarda və son çarə olduqda pasiyentlə müzakirə edilərək tətbiq oluna bilər.

Endometrioz müalicəsində tək bir resept və ya tək bir müalicə üsulu yoxdur. Şəxsin yaşı, ümumi sağlamlıq vəziyyəti və uşaq sahibi olmaq istəyi kimi fərqli dəyişənlərin birlikdə qiymətləndirilməsi nəticəsində müalicənin planlaşdırılması aparıla bilər. Tamamilə pasiyentin vəziyyətinə uyğun fərdiləşdirilmiş müalicə seçilməlidir. Bundan əlavə bu müalicənin ömür boyu davam edə biləcəyi nəzərə alınmalıdır. Şokolad kistası və ya endometrioz ömür boyu davam etsə də, əsasən idarə oluna bilən sağlamlıq problemidir. Bu vəziyyətdə də xəstəliyin müalicəsindən çox necə idarə olunacağının düzgün müəyyən edilməsi lazımdır.

Endometrioz müalicəsində geniş istifadə olunan ağrıkəsicilər şokolad kistasını müalicə etməsə də, problemin idarə oluna bilən olmasına kömək edir. Şəxsin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə güclü şəkildə təsir etməyən, sonsuzluq səbəbi olmayan, lakin həyat keyfiyyətini aşağı salacaq ağrı və sancılara səbəb olan endometrioz ağrıkəsicilər ilə nəzarət altına alına bilər. Antiiltihabi dərmanlar (qeyri-steroid antiiltihabi dərmanlar və ya NSAİD adlanan ağrıkəsicilər) istifadə oluna bilər. Şokolad kistası səbəbindən üzə çıxan ağrılar çox şiddətli ola biləcəyi üçün reseptsiz ağrıkəsici istifadəsi prosesin idarə olunmasına kömək etməyə bilər. Bununla yanaşı güclü ağrının mütləq mütəxəssis tərəfindən araşdırılması və ağrıkəsici istifadəsinin də yenə mütəxəssis tərəfindən məsləhət görülməsi lazımdır.

Endometrioz üçün geniş istifadə olunan müalicə üsullarından biri də hormon müalicələridir. Hormonların menstrual dövr boyunca keçirdiyi dəyişikliklər uşaqlıqdan kənara çıxmış uşaqlıqdaxili toxumanın, yəni endometrial toxumanın daha da qalınlaşmasına səbəb olur. Hormon müalicəsi endometrioz üçün daimi həll yolu olmasa da, şokolad kistasının böyüməsinin dayandırılması və/və ya ölçüsünün kiçildilməsi baxımından üstünlük verilə bilər. Endometrioz üçün aparılan hormon müalicələri fərqli formalarda tətbiq oluna bilər.

Hormon müalicələrinin əsas məqsədi estrogenin endometrioz üzərindəki təsirlərini azaltmaq üçün bədəndəki estrogen istehsalını məhdudlaşdırmaq və ya dayandırmaqdır. Lakin bu müalicələrin endometrial toxumanın yapışdığı orqandan ayrılmasını təmin etmək və ya şokolad kistasına bağlı sonsuzluğu müalicə etmək kimi bir uğuru yoxdur.

Hormonlu kontraseptiv həblər: Bu həblərin istifadəsi düzgün seçildikdə aybaşı dövründə baş verən güclü çanaq ağrısının və qanaxmanın nəzarət altına alınmasına kömək edir. Lakin bu həblərin istifadəsi mütləq mütəxəssis nəzarəti altında aparılmalıdır.

Progestogenlər: Progestogenlər təbii progesteron hormonu kimi davranan sintetik hormonlardır. Bu süni hormonlar endometrial toxumanın sürətli böyüməsinin qarşısını almaq üçün istifadə oluna bilər. Xüsusilə şiddətli ağrısı olan pasiyent qrupunda istifadəsinə üstünlük verilir.

GnRH ifrazedici hormon aqonistləri və antaqonistləri: Bu dərmanlar yumurtalıqların stimullaşdırılmasını təmin edən hormonların istehsalının qarşısını alır. Estrogen səviyyəsinin aşağı düşməsinə və menstruasiyanın qarşısının alınmasına kömək edir. Bütün bu dəyişikliklərin nəticəsində endometrial toxumanın kiçilməsinə kömək edir. GnRH aqonistləri və antaqonistləri süni menopauzanın yaranmasına səbəb olur. Bu səbəbdən dərman istifadəsi ilə birlikdə menopauza əlamətlərinin üzə çıxması mümkündür. Sümük itkisi, uşaqlıq yolunda quruluq, isti basması kimi menopauza əlamətlərinin qarşısının alına bilməsi üçün aşağı dozada estrogen və progestogen qəbulu lazım gələ bilər. Dərman istifadəsi müvəqqəti menopauza təsirinə səbəb olsa da, dərman istifadəsi dayandırıldıqdan sonra sonsuzluq baş vermir, şəxs hamilə qala bilir və menstrual dövrü yenidən başlayır. Müalicədə bu dərmanların istifadəsini məhdudlaşdıran ən vacib hal isə 6 aydan uzun istifadələrinin yan təsirlərə görə demək olar ki, mümkün olmamasıdır.

Aromataza inhibitorları: Bu inhibitorların istifadəsi bədəndəki estrogen miqdarının azalmasını təmin edir. Estrogen miqdarının azalması ilə birlikdə endometriozun simptomları nəzarət altına alına bilər, böyüməsi dayandırıla və/və ya azaldıla bilər. Xüsusilə zədəsi və ya şikayəti təkrarlanan, digər müalicələrə cavab verməyən pasiyentlərdə üstünlük verilir.

Hormon müalicələrinin bəzi yan təsirləri mövcuddur. Hormon müalicələrinin geniş yayılmış yan təsirləri;

Endometrioz müalicəsində əməliyyat adətən ciddi şikayətləri olan pasiyentlərdə ilk seçim kimi götürülə bilər. Cərrahi müalicələr də öz aralarında fərqlənir. Konservativ cərrahiyyə (orqan və funksiya qoruyucu cərrahiyyə) və son çarə olaraq xüsusilə doğuş planını tamamlamış pasiyentlərdə, yaş daha irəlidirsə histerektomiya (yumurtalıqla birlikdə uşaqlığın çıxarılması) endometrioz müalicəsində müraciət olunan üsullardır.

Endometrioz, yəni şokolad kistasının müalicəsində əməliyyat simptomların aradan qalxmasını təmin etmək baxımından ən effektiv müalicə üsulu olsa da, şokolad kistası təkrarlana bilən sağlamlıq problemidir. Lakin bəzi hallarda əməliyyat ön planda müalicə variantı kimi seçilir;

Endometrioz simptomlarının nəzarət altına alınması və/və ya doğuş qabiliyyətinin yaxşılaşdırılması lazım gəldikdə konservativ cərrahi müdaxilə aparılmalıdır. Bu məqamda doğuş qabiliyyətinin yaxşılaşdırılması hədəfləndiyi üçün histeroskopiyada olduğu kimi doğuş qabiliyyətinin itirilməsindən çəkinmək lazım deyil. Bu əməliyyatlarda cərrahlar doğuş qabiliyyətini qorumağa yönəlik planlaşdırma aparır (yumurtalıqlar, borular və uşaqlıq qorunur).

Laparoskopiya qarından açılan kiçik kəsiklər vasitəsilə endometrioza çatmaq və kistanın çıxarılması prosedurudur. Laparoskop adlanan cihazla prosedurlar aparıldığı üçün əməliyyat açılan kiçik kəsiklərdən həyata keçirilir. Ciddi çapıq qalmır. Laparoskop adlanan cihazın üzərində əməliyyat nahiyəsini görüntüləmək üçün kamera və işıq mənbəyi mövcuddur. Bu sayədə dəqiq hədəflənmiş müdaxilə mümkün olur. Endometrioza bağlı yaranan endometrioma toxuması və yumurtalıq kistaları da bu texnika ilə çıxarıla bilər. Əməliyyat ümumi anesteziya altında aparılır və sağalma dövrü olduqca rahatdır. Əməliyyatdan sonra doğuş qabiliyyəti yaxşılaşdırıla bilər və endometrioz simptomları yüngülləşir və ya tamamilə keçir. Lakin əməliyyatdan sonra daxildə endometrial toxuma qaldığı halda problemlərin təkrarlana biləcəyi unudulmamalıdır.

Endometrioz müalicələrində son mərhələdə histerektomiyaya üstünlük verilir. Bu əməliyyat çox genişmiqyaslıdır və bədən üzərində böyük təsirləri olacaqdır. Laparoskopik orqan qoruyucu cərrahiyyələr, medikamentoz dərman müalicələri ilə sağalma təmin oluna bilmirsə və artıq uşaq sahibi olmamaq qərarı verilibsə, histerektomiya, yəni uşaqlığın çıxarılması gündəmə gələ bilər. Lakin bu əməliyyat qərarının çox diqqətlə verilməsi lazımdır. Histerektomiya geri dönüşü olmayan cərrahi müdaxilədir.

Histerektomiya çərçivəsində yumurtalıqların çıxarılması endometrioz müalicəsində ən effektiv üsul kimi qəbul edilsə də, bu əməliyyatdan sonra bədəndə baş verən dəyişikliklər və üzə çıxan fərqli risklərlə birlikdə doğuş qabiliyyətinin geri dönüşü olmayan şəkildə itirilməsi bu əməliyyata üstünlük verilməməsinə səbəb olur. Bu əməliyyatda yumurtalıqlar saxlanılarsa, endometriozun təkrarlanma ehtimalı olduqca artır. Yumurtalıqların çıxarılması isə menopauza ilə nəticələnir. Yumurtalıqlarda istehsal olunan hormonların əməliyyatla yumurtalıqların çıxarılmasından sonra təsirsiz hala gəlməsi simptomların tamamilə aradan qalxmasına kömək edə bilər, lakin simptomların davam edə bilmə ehtimalı da unudulmamalıdır. Erkən menopauza ürək və damar xəstəlikləri baxımından riskin artmasına səbəb olur və bu da əməliyyatın ciddi təsirlərindən biridir. Bu əməliyyatda yumurtalıqların çıxarılmasından sonra HRT, yəni hormon əvəzedici müalicə (çatışmayanı yerinə qoymaq) ehtiyacının üzə çıxa biləcəyi unudulmamalıdır. HRT ilə birlikdə histerektomiyadan sonra endometrioz əlamətlərinin geri qayıda biləcəyi unudulmamalıdır. Estrogen və progesteron kombinasiyası ilə aparılan HRT müalicəsinin süd vəzi xərçəngi riskini artırma ehtimalı yalnız uzunmüddətli istifadədə mövcuddur, lakin ideal menopauza yaşına çatana qədər bu riskin ciddi dərəcədə artması gözlənilmir. (7)

Histerektomiyada yumurtalıqların çıxarılmaması şəxsin ümumi sağlamlıq vəziyyəti baxımından vacibdir, lakin bu halda müalicənin uğursuz olma ehtimalının olduğu da unudulmamalıdır. Lakin 35 yaşdan əvvəl histerektomiya ilə birlikdə yumurtalıqların çıxarılmasına zərurət olmadıqca üstünlük verilmir. 

Endometrioz müalicəsində fərqli yanaşmalara yer verilməlidir. Bunun səbəbi də müalicənin mütləq şəxsə xas olaraq planlaşdırılması zərurətidir. Endometrioz üçün ən effektiv müalicə üsulu cərrahi müdaxilədir. Əməliyyatdan sonra doğuş qabiliyyətinin zədələnə biləcəyinə dair inam şəxslərin şokolad kistasının cərrahi müalicəsinə qərəzli yanaşmasına səbəb ola bilir.

Şokolad kistası, yəni endometrioz müalicəsində fərqli yanaşmaları sınayarkən şəxslərin həyat keyfiyyətini yüksəltmək və gözləntilərini qarşılaya bilmək vacibdir. Şokolad kistası heç bir simptom göstərmədən mövcud ola biləcəyi kimi, şəxsin həyat keyfiyyətinə mənfi təsir edən vəziyyət kimi də qarşımıza çıxa bilər. Simptomsuz olduğu düşünülən şokolad kistasının qadın mənşəli sonsuzluğun səbəbi ola biləcəyi unudulmamalıdır. Təbii yollarla 1 il ərzində hamilə qalmağa cəhd edən, lakin uğursuz olan cütlərin sonsuzluq səbəblərini araşdırarkən simptom olmasa da endometrioz ehtimalını nəzərə almaq və düzgün müalicəni planlaşdırmaq lazımdır. Dərman və hormon müalicələrinin müəyyən yan təsirlərinin olması konservativ cərrahiyyə ilə həm doğuş qabiliyyətini təmin etməyi, həm də simptomları nəzarət altına almağı ön plana çıxarır. Lakin cərrahi müdaxilənin mütləq mütəxəssis, təcrübəli həkim tərəfindən aparılması və çox ətraflı planlaşdırılması lazımdır.

Endometrioz müalicəsində uşaqlıq və yumurtalıqların qorunmasını əsas götürən konservativ cərrahi müdaxilə ən effektiv müalicə üsuludur. Qapalı cərrahiyyə (robot dəstəkli və ya laparoskopik cərrahiyyə) ilə aparılan bu əməliyyatlarda nahiyənin və buna bağlı olaraq doğuş qabiliyyətinin qorunması üçün planlaşdırma aparmaq mümkündür. Lakin cərrahi müdaxilə üçün şəxsin uyğun olması lazımdır. Əvvəllər oxşar əməliyyat keçirmiş şəxslərdə, ikitərəfli şokolad kistası olanlarda, yeniyetməlik dövründə olanlarda, yəni adolessentlərdə, yumurtalıq ehtiyatı aşağı olanlarda cərrahi müdaxiləyə ilk planda üstünlük verilmir.

Endometrioz əməliyyatı fərqli texnikalarla aparıla bilən əməliyyatdır. Şokolad kistası üçün əməliyyat zərurəti şəxsdəki kistanın və/və ya kistaların diametrinin 4 santimetri aşması halında üzə çıxır deyilsə də, tez-tez 5-6 sm-i keçməsi gözlənilir. Lakin kistaların sayı və problemin şəxsin həyat keyfiyyətinə nə dərəcədə təsir etməsi də əməliyyat qərarında vacibdir. Hətta müalicəyə qərar verərkən həyat keyfiyyətinin zədələnməsi kista diametrindən çox daha vacibdir. Geniş üstünlük verilən şokolad kistası əməliyyatı laparoskopik və ya robot dəstəkli cərrahiyyə ilə aparıldığı zaman açıq cərrahiyyəyə nisbətən həm sağalma dövrü baxımından, həm də əməliyyatın doğuş qabiliyyətinə təsirləri baxımından rahatlıq təmin edir. Qapalı cərrahiyyə ilə infeksiya riskinin azalması, regional ağrının çox daha az olması, sağalma dövrünün qısalması və normal həyata qayıdışın daha rahat olması kimi üstünlüklər yaşana bilər.

Endometrioz əməliyyatından əvvəl lazımi müayinələrin tamamlanmış olması lazımdır. Bu müayinələr həm şəxsdəki kistaların müəyyən edilməsi, həm də əməliyyatın planlaşdırılması çərçivəsində aparılır. Kistaların ölçüsünün və növünün müəyyən edilməsi ilə planlaşdırma aparıla bilər. Əməliyyatdan əvvəl mütləq ginekoloji müayinə və ultrasəs ilə ətraflı araşdırma aparılmalıdır. Əməliyyat qərarı verildikdən sonra anesteziya üçün lazım olan müayinələrin aparılması vacibdir. Əməliyyatdan əvvəl anesteziya testlərinin aparılması və əməliyyata girəcək anestezioloqun prosesə dair planlaşdırma aparması lazımdır. Əməliyyatdan əvvəl spirtli içki və siqaret istifadəsinin dayandırılması lazımdır. Bu, həm əməliyyat, həm də əməliyyatdan sonrakı proses baxımından vacib məsələdir. Əməliyyatdan ən azı bir həftə əvvəl hər iki maddənin istifadəsinin dayandırılması məsləhət görülür. Bundan əlavə şəxsin müntəzəm istifadə etdiyi dərmanları mütləq həkiminə bildirməsi, əməliyyatdan əvvəlki dövrdə qanı durulaşdırıcı təsiri olan dərmanları və ya əlavələri qəbul etməməsi lazımdır. Həmçinin E vitamini ilə zəngin qidalarla qidalanmamaq da əməliyyat baxımından vacibdir.

Endometrioz əməliyyatı ümumi anesteziya altında aparılan və konservativ əməliyyat kimi planlaşdırılıbsa, adətən təxminən 60-120 dəqiqə davam edən əməliyyatdır. Histerektomiya aparılacaqsa, əməliyyatın müddəti əməliyyatın texnikasına bağlı olaraq 1 saatla 3 saat arasında ola bilər. Dərin endometrioz cərrahiyyəsi də aparılacaqsa, müddət çox daha uzanır.

Bu əməliyyat keçmiş illərdə ən çox üstünlük verilən şokolad kistası əməliyyat texnikası kimi tanınır. Bu gün çox daha rahat şəkildə aparıla bildiyi və sağalma dövrü də rahat olduğu üçün adətən qapalı texnikaya üstünlük verilsə də, bəzi hallarda açıq texnikaya üstünlük verilir. Açıq texnika ilə endometrioz əməliyyatı ümumi anesteziya altında həyata keçirilir. Bu əməliyyatda sezar kəsiyinə bənzər qasıq kəsiyi açılır və qarına giriş edilərək nahiyədəki endometrial toxumaların çıxarılması əsas götürülür.

Bu əməliyyat ümumi anesteziya altında aparılır. Qarından açılan kiçik kəsikdən içəri salınan laparoskop adlanan cihazla əməliyyat həyata keçirilir. Əməliyyatda nahiyə kameralarla ətraflı şəkildə araşdırılır və endometrial toxuma tapıntıları əldə edilir. Bu sayədə endometrioza bağlı simptomların qarşısının alınması və doğuş qabiliyyətinin geri qazandırılması təmin olunur.

Histerektomiya üçün fərqli texnikalar sınana bilər. Hansı texnikaya üstünlük veriləcəyindən asılı olaraq əməliyyatın aparılma qaydası fərqlənə bilər.

Parsial (qismən) histerektomiya: Uşaqlıq cisminin çıxarıldığı, lakin yumurtalıqların, uşaqlıq boynunun və uşaqlıq borularının saxlanıldığı əməliyyatdır.

Total (tam) histerektomiya: Yumurtalıqlara, uşaqlıq borularına müdaxilə edilmədən uşaqlığın tamamının çıxarıldığı əməliyyatdır.

Radikal histerektomiya: Uşaqlıqla birlikdə bütün reproduktiv orqanların, nahiyədəki limfa düyünlərinin, uşaqlığa yaxın olan uşaqlıq yolu toxumasının çıxarıldığı əməliyyatdır. Xüsusilə çox dərin zədələnməsi olan endometriozlu pasiyentlərdə eynilə uşaqlıq boynu xərçəngindəki kimi radikal histerektomiyaya müraciət oluna bilər. Uşaqlıq boynu xərçəngindən fərqi isə odur ki, endometriozda dərin zədələnmə adətən birtərəflidir.

Endometrioz əməliyyatından sonra sağalma dövrü aparılan əməliyyatın texnikasına və əhatəsinə bağlı olaraq fərqlənir. Şəxsin yaşının, ümumi sağlamlıq vəziyyətinin və əməliyyatdan sonrakı dövrün qaydalarına riayət etməsinin də sağalma dövrünə təsir edə biləcəyini demək mümkündür.

Əməliyyatdan sonra şəxsin adətən ən azı 2 gün xəstəxanada qalması lazım gələ bilər. Şəxs evə buraxıldıqdan sonra bir neçə gün tikişlərin olduğu nahiyəni qorumalı və tikişləri zorlayacaq hərəkətlərdən çəkinməlidir. Bu dövrdə həkim məsləhəti ilə ağrıkəsici və infeksiya yaranma riskinin minimuma endirilməsi məqsədilə antibiotik istifadəsi həyata keçirilə bilər. Açıq texnika ilə aparılan əməliyyatlarda kəsik bir qədər daha böyük olduğu üçün sağalma dövründə daha diqqətli davranmaq lazımdır. Ağır qaldırmamaq, nahiyəni zorlayacaq hərəkətlərdən çəkinmək sağalma dövrü baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Laparoskopiyadan sonrakı sağalma dövrü olduqca rahatdır. Şəxslər 1 gün xəstəxanada qaldıqdan sonra evə buraxıla bilərlər. Sağalma dövründə kəsik edilən yerin sürətlə sağalması üçün ağır qaldırmamaq, nahiyəni təmiz saxlamaq və həkim tərəfindən verilən dərmanları müntəzəm istifadə etmək lazımdır. Əməliyyat qarın nahiyəsindən aparıldığı və böyük kəsiklərə ehtiyac olmadığı üçün şəxs normal həyatına qısa müddətdə qayıda bilər.

Histerektomiya ən minimal halı ilə aparılsa da, olduqca genişmiqyaslı əməliyyatdır və sağalma dövrü də uzundur. Əməliyyatdan sonra bir və ya iki gün xəstəxanada qalmaq lazımdır. Əməliyyatdan sonra verilən ağrıkəsici və antibiotiklərin sağalma dövrü baxımından olduqca böyük əhəmiyyəti vardır.

Histerektomiyadan sonra nahiyəni yoracaq fəaliyyətlərdən mütləq çəkinmək lazımdır. İlk 5 həftə yorucu idman növləri ilə məşğul olmamaq, ağır qaldırmamaq bu dövrdə vacibdir. Əməliyyatdan sonra rahat sağalma dövrü üçün qidalanmaya diqqət yetirilməsi məsləhət görülür. Histerektomiyadan sonra qəbizlik ehtimalını aradan qaldırmaq üçün lifli qidalanmaya üstünlük verilməli və əməliyyatdan sonra erkən tam qidalanmaya keçilir. Bu əməliyyatın sağalma dövründə qəbizliyin baş verməsi qanaxmaya səbəb ola biləcəyi üçün qidalanmaya xüsusilə diqqət yetirmək lazımdır. Əməliyyatdan dərhal sonrakı gün qoruyucu sarğı materialları sayəsində duş qəbul etmək olar. Lakin bədənin suyun içində qalmaması lazımdır. Bununla yanaşı hovuza və dənizə girməmək, sauna kimi rütubət nisbəti yüksək mühitlərdə olmamaq sağalma baxımından vacibdir. Bu xəbərdarlığa ən azı 5 həftə müddətində diqqət yetirilməlidir. Histerektomiyadan sonra cinsi əlaqə üçün ən azı 2 ay gözləmək lazımdır, lazım görüldüyü halda isə bu müddətin 3 aya qədər uzadılması lazım gələ bilər. Histerektomiyadan sonra menstrual dövr davam etmir. Lakin yumurtalıqların qorunduğu histerektomiya aparılıbsa, şəxs menopauzaya daxil olmur. Əgər menopauza əlamətləri üzə çıxarsa, üzə çıxan əlamətlərə görə hormon müalicəsinə başlamaq lazım gələ bilər.

Endometrioz adı çox tez-tez eşidilən, qadın sonsuzluğu səbəbləri arasında vacib yer tutan və son illərdə inkişaf edən müalicələr və texnikalar sayəsində daha çox gündəmə gələn sağlamlıq problemi olduğu üçün həm haqqında yazılanlar, həm də maraq doğuranlar hər keçən gün artır. Endometrioz haqqında ən çox verilən sualların cavablarının düzgün bilinməsi həm xəstəliyi tanımaq, həm də müalicə proseslərinə bələd olmaq baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Bitki müalicələrinin və evdə hazırlanan kürlərin şokolad kistasının müalicəsinə yaxşı təsir etdiyinə dair olduqca yanlış bir təsəvvür var. Şokolad kistasının qəti müalicəsinin olmaması ilə yanaşı olduqca yayğın rast gəlinən vəziyyət olması bu sağlamlıq problemi ilə bağlı çox ciddi araşdırmaların aparılmasına səbəb olur. Lakin endometrioz üçün ev şəraitində hazırlanmış müalicəni sınamaq gələcəkdə çox daha böyük problemlər yaşamaq üçün atılacaq addımlardan biri olma xüsusiyyəti daşıyır. Endometrioz şübhəsi və ya diaqnozu olan qadının etməli olduğu şey etibarlı mütəxəssislə müalicə variantlarını müzakirə etmək, kistaların sayının və ölçülərinin izlənilə bilməsi üçün müntəzəm olaraq yoxlamadan keçmək olmalıdır.

Endometrioz əməliyyatında qiymətlərin müəyyən olunmasına bir çox amil təsir edir. İlk növbədə endometriozun əməliyyatla müalicəsində iki əsas texnikadan istifadə olunur. Bu texnikalar əhatə və tətbiq baxımından olduqca fərqli olduğu üçün əməliyyat qiymətləri baxımından olduqca müəyyənedicidir. Şokolad kistası əməliyyatının qiymətlərində texnika müəyyənedici olsa da, əməliyyatın əhatəsinin, əməliyyatı aparacaq cərrahın ixtisasının, əməliyyatın aparılacağı klinika və ya xəstəxananın qiymət siyasətinin, əməliyyatda istifadə olunacaq avadanlığın keyfiyyətinin, robot dəstəkli cərrahiyyə kimi yeni nəsil texnikaların maya dəyərinin də qiymətləndirmə üzərində təsiri olduğu unudulmamalıdır.

Endometrioz və ya şokolad kistası əməliyyatı üçün uyğun yaşın müəyyən olunmasında fərqli amillərin nəzərə alınması lazımdır. Bu əməliyyat üçün ideal yaş yoxdur. Lakin şokolad kistasının 15 yaşdan etibarən baş verə bildiyi və qadın mənşəli sonsuzluğun səbəbi ola biləcəyi unudulmamalıdır. Pasiyentin vəziyyətinə görə 20 yaşlarda və ya 50 yaşlarda da aparıla bilər. Əsas amil pasiyentin klinik vəziyyətidir. Endometriozun nə qədər irəli mərhələdə olduğuna, uşaq doğmaq istəyinə, doğuş sayını tamamlayıb-tamamlamamasına, şəxsin yaşına və ümumi sağlamlıq vəziyyətinə görə əməliyyat qərarı verilməlidir. Yeniyetməlik dövründə, ikitərəfli şokolad kistası olanlarda, çox tez-tez əməliyyat keçirmiş şəxslərdə, xüsusilə uşaq istəyi varsa, əməliyyata ön planda üstünlük verilmir.

Endometrioz əməliyyatı ümumi anesteziya altında aparılan əməliyyat olduğu üçün əməliyyat zamanı hər hansı ağrı və ya əzab hiss olunması mümkün deyil. Anesteziyanın təsiri keçdikdən sonra əməliyyatın əhatəsinə görə hiss olunacaq ağrı səviyyəsi dəyişir. Lakin əməliyyatdan sonra həkim tərəfindən verilən ağrıkəsicilərin istifadəsi və ağrı pompasının istifadəsi ilə ağrı nəzarət altına alına bilir və qısa müddətdə ağrısız sağalma dövrü başlayır.

Endometrioz əməliyyatları ümumi anesteziya altında aparılan əməliyyatlardır.

Endometrioz əməliyyatlarının hər cərrahi əməliyyatda olduğu kimi bəzi riskləri vardır. Xüsusilə də endometrial toxumanın yapışdığı nahiyələr və yapışma miqdarı əməliyyatın əhatəsinin müəyyən olunmasında təsirlidir. Əməliyyatın əhatəsi genişləndikcə əməliyyatın riskləri də artır. Şokolad kistası əməliyyatından sonra sidik kisəsi, sidik axarı və bağırsaq zədələnmələri baş verə bilər. Bu cür ağırlaşmaların qarşısının alına bilməsi üçün əməliyyatın yaxşı planlaşdırılması və mütləq cərrahi texnikalarda ixtisası olan həkim tərəfindən həyata keçirilməsi lazımdır.

Laparoskopiya texnikası ilə aparılan əməliyyatların çoxlu sayda üstünlüyü vardır. Lakin bu üstünlüklərin gündəmə gələ bilməsi üçün əməliyyatın mütləq mütəxəssis cərrah tərəfindən həyata keçirilməsi lazımdır. Laparoskopik texnika ilə həyata keçirilən endometrioz əməliyyatından sonra sağalma dövrü çox daha qısadır. Xəstəxanada qalma müddətinin qısalması, normal həyata qayıdışın daha qısa müddətdə və daha rahat olması, şəxsin bağırsaq hərəkətlərinin normala qayıtmasının daha sürətli olması kimi üstünlüklər mövcuddur. Əməliyyatdan sonrakı dövrün üstünlükləri ilə yanaşı cərrahi müdaxilə aparılacaq sahənin çox daha aydın görüntülənməsi və endometrial toxumaların daha asan seçilməsini təmin edən bu texnika ilə əməliyyatın əhatəsi artırıla bilir.

Endometrioz əməliyyatlarında lazerlə endometrial toxumanın məhv edilməsi istifadə olunan üsul olsa da, yalnız lazer müalicəsi ilə şokolad kistası problemi aradan qalxmır. Bundan əlavə endometrial toxumaların lazer və ya elektrik cərəyanı ilə məhv edilməsinə də üstünlük verilir. Endometrioz əməliyyatında lazer istifadəsinin hər hansı əlavə yan təsirinin olmadığını göstərən araşdırmalar mövcuddur. (8) Lazerlə məhv etmə əməliyyat baxımından çox rahat olsa da, əməliyyatı aparan cərrahın lazer istifadəsi ilə bağlı bacarığının olması lazımdır.

Endometrioz qəti dərman müalicəsi olmayan və yalnız lazımi hallarda cərrahi yanaşmalarla yüngülləşdirilməyə və/və ya müalicə edilməyə çalışılan sağlamlıq problemidir. Dərman və hormon müalicələri ilə şokolad kistasının nəzarət altına alınması mümkün ola bilir. Bəzi hallarda yalnız müşahidə aparılması belə kifayət edə bilir. Şokolad kistasının müalicəsində planlaşdırma mütləq şəxsə xas olaraq aparılmalıdır. Endometrioza bağlı həyat keyfiyyətinin aşağı düşməsi, hamilə qala bilməmək kimi amillər nəzərə alınaraq düzgün müalicə planlaşdırmasının aparılması kritik dərəcədə vacibdir.

Şokolad kistası təkrarlana bilən sağlamlıq problemidir. Aparılan tədqiqatlar əməliyyatdan sonra endometriozun yenidən üzə çıxma ehtimalının olduğunu göstərir. Cərrahi müdaxilələrdə məqsədlərdən biri də kistaların hamiləliyə mane olma vəziyyətinin aradan qaldırılması olduğu üçün cərrahi müdaxiləyə geniş üstünlük verilir. Bununla yanaşı endometrioz asan diaqnoz qoyulan sağlamlıq problemi deyil. Endometriozu, yəni şokolad kistası olan qadınlarda bu problemin diaqnozu orta hesabla 7 il çəkir. Bu müddətdə şokolad kistasının yayılması, qalınlaşması və sağlamlıq üzərindəki mənfi təsirlərinin artması ehtimal olunur. Şokolad kistası müalicələrindən sonra müntəzəm yoxlamaların aparılması və mövcud vəziyyətin müşahidə edilməsi ilə təkrarlanan kistalar üzərində nəzarət mexanizminin daha effektiv işləməsi təmin olunur.

Endometriozun diaqnozu, müalicəsi və izlənilməsi üçün endometrioz sahəsində ixtisaslaşmış mamalıq və ginekologiya həkimlərinə müraciət olunmalıdır. Əslində bütün qadınların müntəzəm ginekoloji müayinədən keçməsi çox vacibdir. Müntəzəm ginekoloji müayinə sayəsində bir çox xəstəliyə erkən diaqnoz qoyula bilər.

(1) https://obgyn.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/1471-0528.15692

(2) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30908874/

(3) https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/endometriosis/symptoms-causes/syc-20354656

(4) https://www.aafp.org/afp/2011/0101/p84.html

(5) https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5737931/

(6) https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2941592/

(7) https://www.nhs.uk/conditions/endometriosis/treatment/

(8) https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3015670/