Prof. Dr. Taner Usta ilə Şokolad Kistası Xəstəliyi Haqqında Qısa-Qısa…

Endometrioza reproduktiv yaşdakı 10 qadından 1-ində rast gəlinir (əsasən 15-49 yaşları arasında). Dünyada təxminən 176 milyon qadında endometrioz görünür. Ölkəmizdə də təxminən 2 milyon qadınımızın endometrioz xəstəliyinə sahib olduğunu təxmin edirik.

Endometrioz bir reproduktiv yaş xəstəliyidir və ən çox 30-cu yaşlarda rast gəlinir. Qadınların fiziki, mental və sosial həyatına da təsir edə bilər. Qadınların məlumatlı olmaması və ya simptomların normal qəbul edilməsi xəstəliyin ilk simptomlarının fərq edilməsindən diaqnozunun qoyulmasına qədər keçən müddəti uzadır.

Ağrılı aybaşı, ağrılı cinsi əlaqə və xroniki qasıq ağrısı olan qadınlarda 70% nisbətində rast gəlinir. Sonsuzluq problemi olan qadınlarda 30-40% nisbətində rast gəlinir. Ümumi olaraq reproduktiv yaşdakı (15-49 yaş) hər 10 qadının birində rast gəlinir. Adolesan dediyimiz 13-19 yaş qrupunda endometrioza tez-tez rast gəlinməməklə birlikdə, şiddətli aybaşı ağrısı olan və ağrıkəsicilərə cavab müşahidə edilməyən gənc qızlarda endometriozun tapılma tezliyi 70%-lərə qədər çıxır.

Uşaqlığın içini döşəyən, endometrium adlanan toxumanın uşaqlıqdan kənar orqanlarda yerləşməsidir. Tezlik sırası ilə rast gəlindiyi orqanlar qarının içini döşəyən periton zarı, yumurtalıqlar, borular, vagina, bağırsaqlar, sidik kisəsi, ureter, umbilikus (göbək çuxuru), köhnə əməliyyat tikiş nahiyələri, ağciyərlər, diafraqma, burun, beyin, göz, döş toxuması, ürək, dalaq olaraq bildirilmişdir. Ən çox, 60-75% nisbətində, yumurtalıqlarda rast gəlinir.

Endometriozun əlamətləri nələrdir?

Nəticədə əmələ gələn endometrioz ocaqları estrogen hormonunun aybaşı dövründəki dəyişmələrinə görə böyüyür və qanayır, daha dərinə doğru yayılır, bunlara bağlı olaraq da yerləşdiyi nahiyələrdə ağrı və bitişmələr yaradır. Endometrioz ocaqlarını immunitet sistemi hüceyrələri aradan qaldırmağa çalışarkən iltihabi bir vəziyyət də birlikdə əmələ gəlir, buna bağlı çapıq toxumaları, ciddi bitişmələr meydana gəlir.

Ağrılı aybaşı, ağrılı cinsi əlaqə (qasıqlara və arxa keçidə vuran ağrı), sonsuzluq, qəbizlik, həzm çətinliyi, köp, qarın ağrısı, çanaqda, yəni qarının aşağı hissəsində narahatlıq hissi, aybaşı pozğunluğu, aybaşıdan əvvəl ləkələnmə, tez-tez sidiyə çıxma, qanlı sidik, yan ağrısı endometriozu yada salan xəstə şikayətləridir (Cədvəl 1). Zaman-zaman heç bir şikayət yaratmır və əməliyyat ya da ultrasonoqrafiya zamanı görünür.

Cədvəl 1. Endometrioz ola biləcəyini tez-tez düşündürən klinik şikayətlər.

Əvvəlcə hər xəstəlikdə olduğu kimi xəstənin şikayətləri və şəxsi tarixçəsi götürülür. Daha sonra ginekoloji müayinə və ultrasonoqrafiyası edilir. Çanaq müayinəsi zamanı həssaslıq, ağrı ifadəsi, uşaqlıq və yumurtalıqların hərəkətinin məhdud olması endometriozu düşündürür. Zaman-zaman spekulum müayinəsi zamanı serviksin (uşaqlıq boynunun) arxasında mavi-bənövşəyi nodulyar zədələr görünə bilir, bu sadə əlamət çanağın dərin toxumalarında endometriozun olduğunu ifadə edir. Bu səbəbdən spekulum ilə çanaq müayinəsi diaqnozun qoyulmasında mühümdür.

Diaqnozdakı köməkçi üsullardan ən məlumat verici olanı ultrasonoqrafiyadır. Ultrasonoqrafiyada overdəki endometrioma dediyimiz şokolad kistaları, overlərlə uşaqlıq arasındakı ciddi bitişmələr, zaman-zaman bağırsaqda, rektumda, sidik kisəsində endometriotik nodullar təsvir edilə bilir. İrəli təsvir üsulları olan MRT, KT xüsusilə dərin endometrioz dediyimiz, endometriozun dərin çanaq toxumalarını tutduğu hallarda faydalı olur.

Yenə bir başqa köməkçi üsul qan testləri olub, ən çox Ca 125 və Ca 19-9 istənilir. Lakin bu testlərin endometriozu təyin etməkdə həssaslığı aşağı olduğundan yalnız əlavə müayinə olaraq istənilir.

Endometriozun dəqiq diaqnozu laparoskopiya ilə toxuma biopsiyası edilərək qoyulur. Laparoskopiya zamanı endometrioz yüngül (1-2-ci mərhələ) və şiddətli (3-4-cü mərhələ) olaraq qiymətləndirilə bilər. Bir başqa təsnifatda endometrioz periton endometriozu, over endometriozu və dərin endometrioz olmaqla 3 qrupda qiymətləndirilir. Peritonda, yəni qarın zarında və overdə endometrioz təyin etmək laparoskopiya zamanı asan olsa da, dərin endometrioz dərin çanaq toxumalarını tutduğuna görə əməliyyat zamanı gözdən qaça bilər.

Endometrioz xəstəliyinin mərhələsi, şiddəti müalicə yanaşmasına təsir edir. Müalicədə müəyyənedici iki mühüm amil ağrı və sonsuzluqdur (uşaq istəyi).

Endometriozun müalicəsində medikamentoz dərman istifadəsi və cərrahiyyə olmaqla 2 əsas yanaşma var.

Medikamentoz dərmanla müalicədə məqsəd aşağı estrogenli bir vəziyyət yaradaraq endometrioz zədələrini boğmaq, iltihabı azaltmaq, endometrioz zədələrinin irəliləməsini dayandırmaqdır. Dərman müalicəsində ağrıkəsicilər, doğuşa nəzarət tabletləri, progesteron tərkibli dərmanlar və uşaqlıqdaxili sistemlər (spiral), GnRH analoqları dediyimiz aylıq ya da 3 aylıq iynələr, aromataza inhibitorları yer alır. Bunların arasında yan təsir və qiymət baxımından fərq var. Dərman müalicəsi hansı formada olursa olsun, müalicədən 2 il sonra 50% nisbətində endometrioz təkrarlana bilir.

Cərrahi müalicədə məqsəd normal anatomiyanı bərpa etmək, bitişmələri açmaq, yumurtalıq kistalarını qalan yumurtalıq toxumasına ən az zərər verəcək şəkildə çıxarmaq, peritondakı endometrioz ocaqlarını və dərin endometrioz nodullarını çıxarmaqdır. Cərrahi müalicədə laparoskopiya və ya robot dəstəkli cərrahiyyə kimi qapalı cərrahi üsullar istifadə olunur. Açıq cərrahiyyə isə üstün tutulmur. Laparoskopiya/robot dəstəkli cərrahiyyə göbək çuxuruna açılan kiçik bir kəsik vasitəsi ilə həyata keçirilir.

Cərrahiyyədən sonra medikamentoz dərman müalicəsinin tətbiq olunması həm simptomların, həm də yenidən meydana çıxmasını gecikdirə bilər.

Ağrı şikayəti ön planda isə həm medikamentoz müalicə, həm də cərrahi müalicə məsləhət görülə bilər, lakin cərrahi müalicə ağrı üçün ən təsirli üsuldur. Burada qadının uşaq istəyi və yaşı əhəmiyyət qazanır. Menopauzada endometrioz təyin edilən qadınlarda cərrahi müalicə düşünülməlidir.

Zaman-zaman endometrioz cərrahiyyəsi çox çətin ola bilir, bağırsaq və sidik kisəsi tutulmaları görünə bilir, bu hallarda kolon (bağırsaq) cərrahı və uroloqla birlikdə bir komanda olaraq əməliyyatı etmək uyğun olur. Nəticə olaraq, endometriozun müalicəsi fərdiləşdirilməlidir.

Endometrioz haqqındakı həqiqətlər

Xəstəliyin bilinən bir səbəbi yoxdur, lakin genetik olaraq meylli qadınlarda rast gəlinməsi daha ehtimallıdır. Anasında və ya bacısında endometrioz olan qadınlar xəstəliyə tutulmaq baxımından daha risklidir. Ətraf mühit amilləri də xəstəliyin inkişafında rol oynaya bilər. Araşdırmalarda endometriozun dioksinə (ətraf mühitə aid bir tullantı) məruz qalanlarda riskinin artdığı göstərilmişdir.

Hamiləlik xəstəliyin simptomlarını azalda bilər. Lakin xəstəliyi tamamilə müalicə etmir. Tez-tez zahılıqdan sonra xəstəlik qaldığı yerdən davam edir.

Histerektomiya bir qrup xəstədə simptomları azalda bilər. Lakin xəstəliyin dəqiq bir müalicəsi deyil. Müalicədəki ən mühüm məqam uşaqlığın götürülməsi deyil, bütün endometrioz ocaqlarının çıxarılmasıdır.

Endometriozlu qadınlar over xərçəngi baxımından daha risklidir. Risk artımı olsa da, bu risk olduqca aşağıdır. Risk xüsusilə 45 yaşdan sonra artır.

Endometrioz və xroniki çanaq ağrısı mərkəzi,

Mamalıq və Ginekologiya klinikası,

Acıbadem Altunizade Xəstəxanası,

Acıbadem MAA Universiteti, 

Istanbul.

Endometriosis and Pelvic Pain Center

Department of Ob&Gyn

Acibadem Altunizade Hospital,

Acibadem Mehmet Ali Aydinlar University, Istanbul.

Board Member of Turkish Gynecologic Endoscopy Society,

President of Turkish Endometriosis&Adenomyosis Society.