პროფ. დოქ. თანერ უსთასთან ერთად მოკლედ შოკოლადის კისტის დაავადების შესახებ…

ენდომეტრიოზი რეპროდუქციულ ასაკში მყოფი ყოველი 10 ქალიდან 1-ს უვლინდება (ძირითადად 15-49 წლის ასაკში). მსოფლიოში ენდომეტრიოზი დაახლოებით 176 მილიონ ქალს აქვს. ჩვენს ქვეყანაშიც ვვარაუდობთ, რომ დაახლოებით 2 მილიონ ქალს აქვს ენდომეტრიოზის დაავადება.

ენდომეტრიოზი რეპროდუქციული ასაკის დაავადებაა და ყველაზე ხშირად 30 წელს გადაცილებულ ასაკში გვხვდება. მას შეუძლია გავლენა მოახდინოს ქალის ფიზიკურ, მენტალურ და სოციალურ ცხოვრებაზეც. ქალებში ცნობიერების ნაკლებობა ან სიმპტომების ნორმად აღქმა აგრძელებს იმ დროს, რომელიც დაავადების პირველი სიმპტომების შემჩნევიდან დიაგნოზის დასმამდე გადის.

ტკივილიანი მენსტრუაციის, ტკივილიანი სქესობრივი კავშირისა და ქრონიკული საზარდულის ტკივილის მქონე ქალებში 70%-ის სიხშირით გვხვდება. უნაყოფობის პრობლემის მქონე ქალებში 30-40%-ის სიხშირით გვხვდება. ზოგადად, რეპროდუქციულ ასაკში (15-49 წელი) მყოფი ყოველი 10 ქალიდან ერთს უვლინდება. მოზარდებად წოდებულ 13-19 წლის ასაკობრივ ჯგუფში ენდომეტრიოზი ხშირი არ არის, თუმცა ძლიერი მენსტრუალური ტკივილის მქონე და ტკივილგამაყუჩებლებზე პასუხის არმქონე მოზარდ გოგონებში ენდომეტრიოზის აღმოჩენის სიხშირე 70%-მდეც კი ადის.

ეს არის საშვილოსნოს შიდა ზედაპირის ამომფენი, ენდომეტრიუმად წოდებული ქსოვილის საშვილოსნოს გარეთ მდებარე ორგანოებში განლაგება. სიხშირის მიხედვით ის ორგანოები, სადაც ის გვხვდება, აღწერილია შემდეგნაირად: მუცლის ღრუს ამომფენი პერიტონეუმის გარსი, საკვერცხეები, მილები, საშო, ნაწლავები, შარდის ბუშტი, შარდსაწვეთი, ჭიპი (ჭიპის ფოსო), ძველი ოპერაციის ნაკერების არეები, ფილტვები, დიაფრაგმა, ცხვირი, თავის ტვინი, თვალი, სარძევე ჯირკვლის ქსოვილი, გული, ელენთა. ყველაზე ხშირად, 60-75%-ის სიხშირით, საკვერცხეებში გვხვდება.

რა არის ენდომეტრიოზის ნიშნები?

შედეგად წარმოქმნილი ენდომეტრიოზის კერები ესტროგენის ჰორმონის მენსტრუალურ ციკლში არსებული ცვლილებების შესაბამისად იზრდება და სისხლმდენი ხდება, უფრო ღრმად ვრცელდება და ამის გამო იმ არეებში, სადაც მდებარეობს, ტკივილსა და შეხორცებებს ქმნის. მაშინ, როცა იმუნური სისტემის უჯრედები ენდომეტრიოზის კერების მოცილებას ცდილობს, თან ანთებითი მდგომარეობაც ვითარდება, რასაც ნაწიბუროვანი ქსოვილები და სერიოზული შეხორცებები მოჰყვება.

ტკივილიანი მენსტრუაცია, ტკივილიანი სქესობრივი კავშირი (საზარდულსა და ანუსში გასხივებული ტკივილი), უნაყოფობა, ყაბზობა, საჭმლის მონელების გაძნელება, შებერილობა, მუცლის ტკივილი, მენჯში, ანუ მუცლის ქვედა ნაწილში დისკომფორტის შეგრძნება, მენსტრუალური ციკლის დარღვევა, მენსტრუაციის წინ ლაქისებრი გამონადენი, ხშირი შარდვა, სისხლიანი შარდი, გვერდის ტკივილი — ეს ის ჩივილებია, რომლებიც ენდომეტრიოზზე გვაფიქრებინებს (ცხრილი 1). დროდადრო ის საერთოდ არანაირ ჩივილს არ იწვევს და ოპერაციის ან ულტრაბგერითი კვლევის დროს აღმოჩნდება.

ცხრილი 1. კლინიკური ჩივილები, რომლებიც ხშირად ენდომეტრიოზის არსებობაზე გვაფიქრებინებს.

უპირველესად, როგორც ყველა დაავადების შემთხვევაში, ხდება პაციენტის ჩივილებისა და პირადი ისტორიის შეკრება. შემდეგ ტარდება გინეკოლოგიური გამოკვლევა და ულტრაბგერითი კვლევა. მენჯის გამოკვლევისას მგრძნობელობა, ტკივილის გამოხატვა, საშვილოსნოსა და საკვერცხეების შეზღუდული მოძრაობა ენდომეტრიოზზე გვაფიქრებინებს. დროდადრო სპეკულუმით გამოკვლევისას სერვიქსის (საშვილოსნოს ყელის) უკან შეიძლება დაფიქსირდეს ლურჯ-იისფერი კვანძოვანი დაზიანებები; ეს მარტივი ნიშანი მენჯის ღრმა ქსოვილებში ენდომეტრიოზის არსებობაზე მიუთითებს. ამიტომ სპეკულუმით მენჯის გამოკვლევა დიაგნოზის დასმაში მნიშვნელოვანია.

დიაგნოსტიკის დამხმარე მეთოდებიდან ყველაზე ინფორმაციულია ულტრაბგერითი კვლევა. ულტრაბგერითი კვლევით შესაძლებელია დავინახოთ საკვერცხეში არსებული ენდომეტრიომად წოდებული შოკოლადის კისტები, საკვერცხეებსა და საშვილოსნოს შორის სერიოზული შეხორცებები, ზოგჯერ კი ნაწლავში, რექტუმსა და შარდის ბუშტში ენდომეტრიოზული კვანძები. გამოსახვის თანამედროვე მეთოდები — MRI და KT — განსაკუთრებით სასარგებლოა იმ შემთხვევებში, როცა ღრმა ენდომეტრიოზად წოდებული ენდომეტრიოზი მენჯის ღრმა ქსოვილებს მოიცავს.

კიდევ ერთი დამხმარე მეთოდია სისხლის ანალიზები; ყველაზე ხშირად ინიშნება Ca 125 და Ca 19-9. თუმცა ამ ტესტების მგრძნობელობა ენდომეტრიოზის ამოცნობაში დაბალია და ისინი მხოლოდ დამატებით კვლევად ინიშნება.

ენდომეტრიოზის ზუსტი დიაგნოზი ისმება ლაპაროსკოპიით ქსოვილის ბიოფსიის ჩატარებით. ლაპაროსკოპიის დროს ენდომეტრიოზი შეიძლება შეფასდეს როგორც მსუბუქი (1-2 სტადია) და მძიმე (3-4 სტადია). სხვა კლასიფიკაციით ენდომეტრიოზი ფასდება 3 ჯგუფად: პერიტონეუმის ენდომეტრიოზი, საკვერცხის ენდომეტრიოზი და ღრმა ენდომეტრიოზი. მიუხედავად იმისა, რომ პერიტონეუმზე, ანუ მუცლის გარსზე, და საკვერცხეში ენდომეტრიოზის აღმოჩენა ლაპაროსკოპიის დროს ადვილია, ღრმა ენდომეტრიოზი, ვინაიდან ის მენჯის ღრმა ქსოვილებს მოიცავს, ოპერაციის დროს შეიძლება გამორჩეს.

ენდომეტრიოზის დაავადების სტადია და სიმძიმე გავლენას ახდენს მკურნალობის მიდგომაზე. მკურნალობაში განმსაზღვრელი ორი მნიშვნელოვანი ფაქტორია ტკივილი და უნაყოფობა (შვილის სურვილი).

ენდომეტრიოზის მკურნალობაში არსებობს 2 ძირითადი მიდგომა: მედიკამენტური მკურნალობა და ქირურგია.

მედიკამენტური მკურნალობის მიზანია დაბალესტროგენული მდგომარეობის შექმნით ენდომეტრიოზის დაზიანებების ჩახშობა, ანთების შემცირება და ენდომეტრიოზის დაზიანებების პროგრესირების შეჩერება. მედიკამენტურ მკურნალობაში შედის ტკივილგამაყუჩებლები, ჩასახვის საწინააღმდეგო აბები, პროგესტერონის შემცველი პრეპარატები და საშვილოსნოსშიდა სისტემები (სპირალი), GnRH ანალოგებად წოდებული ყოველთვიური ან 3-თვიანი ინექციები, არომატაზას ინჰიბიტორები. მათ შორის განსხვავებაა გვერდითი მოვლენებისა და ფასის თვალსაზრისით. მედიკამენტური მკურნალობა როგორიც არ უნდა იყოს, მკურნალობიდან 2 წლის შემდეგ ენდომეტრიოზი 50%-ის სიხშირით შეიძლება განმეორდეს.

ქირურგიული მკურნალობის მიზანია ნორმალური ანატომიის აღდგენა, შეხორცებების გახსნა, საკვერცხის კისტების ისე ამოღება, რომ დარჩენილ საკვერცხის ქსოვილს მინიმალური ზიანი მიადგეს, პერიტონეუმზე არსებული ენდომეტრიოზის კერებისა და ღრმა ენდომეტრიოზის კვანძების მოცილება. ქირურგიულ მკურნალობაში გამოიყენება დახურული ქირურგიული მეთოდები, როგორიცაა ლაპაროსკოპია ან რობოტული ქირურგია. ღია ქირურგიას კი უპირატესობა არ ენიჭება. ლაპაროსკოპიული/რობოტული ქირურგია ტარდება ჭიპში გაკეთებული პატარა ჭრილობის მეშვეობით.

ოპერაციის შემდეგ მედიკამენტური მკურნალობის გამოყენებას შეუძლია გადაავადოს როგორც სიმპტომების, ისე დაავადების ხელახლა გამოვლენა.

თუ ტკივილის ჩივილი წინა პლანზეა, შეიძლება რეკომენდებული იყოს როგორც მედიკამენტური, ისე ქირურგიული მკურნალობა, თუმცა ტკივილისთვის ყველაზე ეფექტური მეთოდი ქირურგიული მკურნალობაა. აქ მნიშვნელობას იძენს ქალის შვილის სურვილი და ასაკი. იმ ქალებში, რომლებსაც ენდომეტრიოზი მენოპაუზაში დაუდგინდათ, უნდა განიხილებოდეს ქირურგიული მკურნალობა.

დროდადრო ენდომეტრიოზის ქირურგია შეიძლება ძალიან რთული იყოს, შეიძლება აღინიშნოს ნაწლავისა და შარდის ბუშტის ჩართულობა; ამ შემთხვევებში მიზანშეწონილია ოპერაცია ჩატარდეს მსხვილი ნაწლავის ქირურგთან და უროლოგთან ერთად, გუნდურად. საბოლოო ჯამში, ენდომეტრიოზის მკურნალობა ინდივიდუალური უნდა იყოს.

ფაქტები ენდომეტრიოზის შესახებ

დაავადების ცნობილი მიზეზი არ არსებობს, თუმცა უფრო სავარაუდოა, რომ ის გენეტიკურად მიდრეკილ ქალებში გამოვლინდეს. ქალები, რომელთა დედას ან დას აქვს ენდომეტრიოზი, დაავადების განვითარების თვალსაზრისით უფრო მაღალი რისკის ქვეშ არიან. დაავადების განვითარებაში როლი შეიძლება ითამაშონ გარემო ფაქტორებმაც. კვლევებში ნაჩვენებია, რომ ენდომეტრიოზის რისკი იზრდება მათში, ვინც დიოქსინის (გარემოს ერთ-ერთი ნარჩენი) ზემოქმედებას განიცდის.

ორსულობას შეუძლია შეამციროს დაავადების სიმპტომები. თუმცა ის დაავადებას სრულად არ კურნავს. ხშირად ლოგინობის ხანის შემდეგ დაავადება იქიდან აგრძელებს, სადაც შეჩერდა.

ჰისტერექტომიას პაციენტების ერთ ნაწილში შეუძლია სიმპტომების შემცირება. თუმცა ის დაავადების საბოლოო მკურნალობა არ არის. მკურნალობაში ყველაზე მნიშვნელოვანი მომენტი საშვილოსნოს ამოღება კი არა, ენდომეტრიოზის ყველა კერის მოცილებაა.

ენდომეტრიოზის მქონე ქალები საკვერცხის კიბოს თვალსაზრისით უფრო მაღალი რისკის ქვეშ არიან. მიუხედავად იმისა, რომ რისკი მომატებულია, ეს რისკი საკმაოდ დაბალია. რისკი განსაკუთრებით 45 წლის ასაკის შემდეგ იზრდება.

ენდომეტრიოზისა და ქრონიკული მენჯის ტკივილის ცენტრი,

მეანობა-გინეკოლოგიის კლინიკა,

Acıbadem Altunizade-ის საავადმყოფო,

Acıbadem MAA-ის უნივერსიტეტი, 

Istanbul.

Endometriosis and Pelvic Pain Center

Department of Ob&Gyn

Acibadem Altunizade Hospital,

Acibadem Mehmet Ali Aydinlar University, Istanbul.

Board Member of Turkish Gynecologic Endoscopy Society,

President of Turkish Endometriosis&Adenomyosis Society.